صبحگاه روز تير از ماه مهر در محل موسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران در خيابان اميرآباد وارد اتاق دكتر ايرج ملك‌پور شديم. ايشان با احترام و علاقه، ما را به حضور پذيرفتند و ما ضمن معرفي خود گفتگوي مان را كه در رابطه با تقويم و گاهشماري بود آغاز كرديم

چهره شاد و رشن ايشان با شور و علاقه‌اي كه براي توضيح مطالب داشتند، علاقه‌مان را براي ادامه بحث دوچندان نمود و اينها همگي گواه آن بود كه در حضور يك استاد كاملا آشنا به علم تقويم و گاهشماري قرار داشتيم

:دكتر ايرج ملك‌پور اين گونه خود را معرفي نمودند

اين جانب دكتر ايرج ملك‌پور متولد 19 مهر 1319 شهرستان آمل. تحصيلات ابتدايي و متوسطه خود را در شهرستان آمل و سال آخر دبيرستان را در دارالفنون تهران به پايان رسانيدم. در همان سال وارد رشته فيزيك دانشگاه تهران شده و در خرداد 1343 موفق به دريافت ليسانس فيزيك شدم. در فروردين 1344 به فرانسه رفتم و در فروردين 1353 درجه دكترا در رشته فضا توسط ماهواره را دريافت كردم. دكتراي دوم خود را در رشته فيزيك ستاره‌ها از دانشگاه پاريس گرفتم. پس از بازگشت به ايران و دو سال تدريس در دانشگاه اميركبير، از مهرماه 1355 به موسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران آمده و از آن تاريخ در اين مركز مشغول به كار هستم

رشته تخصصي من ستارگان انفجاري بوده و مقالات بسياري در اين زمينه دارم و آن تخصص اصلي من مي‌باشد

در سال 1354 با آمدن هياتي از دربار عربستان با اين پيشنهاد كه تقويم قمري را به‌عنوان تقويم رسمي بپذيريم، در جلسه‌اي كه در دانشگاه تهران با ايشان داشتيم، آنها را توجيه كرديم كه ما تاريخچه ژرفي در علم تقويم داريم كه البته اين مساله (توجيه‌ شدن آنها) بيش از نيم ساعت بطول نينجاميد

سخنگوي دربار عربستان در آن جلسه گفت : “ما به جايي آمده‌ايم كه خودمان بايد تقويم را از آنجا ياد بگيريم” . پس از اينكه رئيس دانشكده علوم، مرحوم دكتر شيباني گزارشي كه ما به دانشگاه داده بوديم را مطالعه فرمودند،‌ ما را به بررسي تقويم و پيگيري نقاط قوت و ضعف آن تشويق نمودند و از آن تاريخ من كار مطالعه برروي تقويم را آغاز كردم

تقويم 5000ساله ايران از سال 3540 قبل از هجرت تا 1500 هجري شمسي به صورت يك مجموعه 19جلدي تدوين شده و آماده چاپ مي‌باشد. از خصوصيات اين تقويم اينست كه مي‌توان مثلا تقويم هجري شمسي و ميلادي را به‌هم تبديل نمود . در طول تاريخ تقويم‌هاي بسياري داشته‌ايم و در مورد تبديل تقويم‌ها به‌هم كار جدي صورت نگرفته بود

در حال حاضر، قديمي‌ترين تقويم شناخته شده ايران ، تقويم يزدگردي باستاني است

پيدايش اين تقويم را به دوره جمشيد، چهارمين شاه سلسله پيشدادي و حتي قبل از آن نسبت مي‌دهند. سال تقويم يزدگردي باستاني‌، شمسي بود شامل 12ماه 30شبانه‌روزي و 5شبانه‌روز اضافي. در اين تقويم از دوره كبيسه 1508ساله استفاده مي‌شد كه شامل سيزده دوره كوتاه 116ساله بود. در پايان دوازده دوره كوتاه، يك ماه كبيسه 30شبانه‌روزي و در پايان دوره كوتاه سيزدهم يك كبيسه 5شبانه‌روزي اجرا مي‌شد. محاسبه نشان مي‌دهد كه طول مدت متوسطه سال تقويم يزدگردي باستاني 2420/365 شبانه‌روز مي‌باشد

پس از تقويم يزدگردي باستاني،‌ تقويم پارسي باستان يا تقويم هخامنشي در ايران متداول شد. سال آن شمسي شامل دوازده ماه 30شبانه‌روزي و 5شبانه‌روز اضافي بود و با آغاز پاييز شروع مي‌شد

در حدود سال 1100 هجري شمسي پيش از هجرت، تقويم اوستايي جايگزين تقويم پارسي باستان شد. سال اين تقويم نيز شمسي بود شامل دوازده ماه 30شبانه‌روزي و 5شبانه‌روز اضافي. نام ماه‌هاي اين تقويم عبارت بودند از: فروردين، ارديبهشت، خرداد، تير، امرداد، شهريور، مهر، آبان، آذر، دي، بهمن و اسپندارمذ

در تقويم اوستايي از دوره كبيسه 1440ساله استفاده مي‌شد كه شامل دوازده دوره كوتاه 120ساله بود. در هر دوره كوتاه 120ساله، يك ماه كبيسه 30شبانه‌روزي اجرا مي‌شد كه به‌ترتيب به آخر اولين، دومين، ….و دوازدهمين ماه سال اضافه مي‌شد و همنام با همان ماه بود. جهت پيشگيري از هرگونه خطا در زمان اجراي ماه كبيسه، 5شبانه‌روز اضافي سال را به آخر همان ماهي كه مي‌بايست تكرار شود مي‌افزودند. محاسبه نشان مي‌دهد كه طول مدت متوسط سال تقويمي تقويم اوستايي 2500/365 شبانه‌روز بوده است

در دوره ساسانيان، تقويم‌ اوستايي با مبدأ تاريخ‌گذاري و سال جلوس به سلطنت شاهان ساساني و با نام تقويم پارسي متداول بود. پس از يزدگرد سوم و ساسانيان، ايرانيان استفاده از همان تقويم را ادامه دادند

در آن ايام، استفاده از تقويم هجري قمري در كنار تقويم يزدگردي، در ايران متداول شد و از آن زمان بتدريج ثبت رويدادهاي مذهبي و ملي و تاريخي به تاريخ هجري قمري نيز آغاز شد. ماه قمري با ديدن هلال ماه نو با چشم غيرمسلح و از لحظه غروب خورشيد روز ديدن هلال ماه نو آغاز مي‌شود و 29 يا 30 روز مي‌باشد. مبدأ تاريخ‌گذاري تقويم هجري قمري، يكم محرم سال هجرت از مكه به مدينه است

در سال 274 هجري شمسي، فرمانروايان عرب وقتي به نقض تقويم قمري از بابت گرفتن ماليات از مردم آگاه شدند،‌ تقويم يزدگردي را متداول كردند كه به نام تقويم خراجي معروف شد. با اجراي 60شبانه‌روز كبيسه و انتقال 5شبانه‌روز اضافي سال از آخر آبان ماه به آخر اسفند و به منظور يكسان شدن عدد سال تقويم خراجي و هجري قمري، مقرر شد هر 33 يا 34 سال، يك سال خراجي حذف شده و عدد سال بعد انتخاب گردد كه اين عمل را “ازدلاق” ناميدند

عدم اجراي كبيسه‌هاي درست تقويم يزدگردي، در نتيجه نابرابري آغاز سال تقويم ايران با آغاز بهار، سبب شد تا سلطان جلال‌الدين ملكشاه سلجوقي، با فرمان 14 اسفند 453 هجري شمسي هيأتي را مأمور اصلاح تقويم كند. اين هيأت كه خيام جوان هم در آن حضور داشت پس از چهار سال رصد و محاسبه تعداد شبانه‌روز كبيسه مورد نياز تقويم يزدگردي را تعيين و اجرا نمود و به‌منظور برابري دقيق‌تر و درازمدت آغاز سال تقويمي با آغاز بهار نجومي، قاعده جديدي براي تعيين نخستين روز تقويم، موسوم به نوروز ، در نتيجه براي تعيين سال‌هاي كبيسه وضع كرد. اين تقويم را تقويم‌جلالي ناميدند.

 مبدأ تاريخ‌گذاري آن سال آغاز رواج آن بود. همچنين نام ماه‌هاي تقويم‌ جلالي همان نام ماه‌هاي تقويم يزدگردي است. در اين تقويم‌، نوروز به كمك لحظه تحويل سال نو تعيين مي‌شود. بدين ترتيب كه اگر لحظه تحويل، قبل از ظهر باشد همان روز لحظه تحويل، به‌عنوان نوروز پذيرفته مي‌شود و اگر لحظه تحويل‌، بعد از لحظه ظهر باشد فرداي روز لحظه تحويل، نوروز است. سال‌هاي كبيسه اين تقويم‌ (جلالي) با مقايسه تاريخ نوروز يا 29 اسفند سال قبل مشخص مي‌شود. بدين‌گونه كه در صورت 29شبانه‌روزي بودن اسفند، سال قبل سال عادي و در صورت 30شبانه‌روزي بودن، سال قبل سال كبيسه است. اين تقويم دوازده ماه 30شبانه‌روزي و 5 يا 6شبانه‌روز اضافي داشت كه شبانه‌روزهاي اضافي به آخر اسفند اضافه مي‌شده است

 با استيلاي مغول‌ها در قرن هفتم هجري تقويم مغولي – تركي رواج يافت. اين تقويم داراي سال‌هاي شمسي و ماه‌هاي قمري 29 يا 30شبانه‌روزي بود. در اين تقويم از نام دوازده حيوان با ترتيب خاص براي نامگذاري سال‌ها استفاده مي‌شده است. مبدأ تاريخ‌گذاري آن سال 680 هجري شمسي است. اين تقويم در دوره صفويه بطور رسمي در ايران پذيرفته شد. و در سال 1259 جايگزين تقويم جلالي گرديد

با فرمان 2 فروردين 681 غازان‌خان مغول، تقويم غازاني تدوين گرديد. اين كار به‌خاطر رفع مشكلات بوجودآمده در اثر عدم اجراي درست ازدلاق در تقويم خراجي انجام شد. مبدأ تاريخ‌گذاري تقويم غازاني سال 701 خراجي برابر با 681 هجري شمسي است. ساير ويژگي‌هاي تقويم غازاني مشابه تقويم جلالي است

از اواسط قرن سيزدهم هجري شمسي، تقويم هجري شمسي برجي در كنار تقويم‌هاي ديگر در ايران متداول گرديد و در سال 1289 هجري شمسي تقويم رسمي ايران شد. تقويم هجري شمسي برجي داراي 12ماه يا برج ، با نام دوازده صورت فلكي قديمي دائرة‌البروج ، يعني: حمل، ثور، جوزا، سرطان، اسد، سنبله، ميزان، عقرب، قوس، جدﱠي‏، دلو و حوت است. مدت هر ماه يا برج برابر مدت حركت خورشيد در داخل همان برج است كه از 29 تا 32 شبانه‌روز تغيير مي‌يابد. مبدأ تاريخ‌گذاري اين تقويم، آغاز بهار نجومي سال هجرت حضرت رسول اكرم (ص) از مكه به مدينه است

نخستين روز سال تقويمي يعني نوروز، و نيز سال‌هاي كبيسه تقويم برجي به كمك قاعده تعيين نوروز و سال‌هاي كبيسه تقويم جلالي تعيين مي‌شود

سرانجام به تقويم هجري شمسي مي‌رسيم كه جايگزين تقويم هجري شمسي برجي شده است و بحث درباره ويژگي‌هاي آن بسيار مفصل است

تقويم امروزي ما هر ده ميليون سال يك‌روز عقب مي‌افتد، درصورتي‌كه تقويم ميلادي هر 2500 سال يك‌روز عقب مي‌افتد يعني آنها بايد هر 2500 سال يك‌روز از تقويم خود را حذف نمايند كه يكبار در سال 1582 اين‌كار را انجام دادند. به‌نظر من تقويم واقعي، تقويمي بر مبناي طبيعت است 

تقويم قمري كه بايد بگويم با كشفياتي كه اروپاييان انجام داده‌اند قديمي‌ترين و دقيق‌ترين آن مربوط به دوره كمبوجيه و آن هم ايراني است و صرفا براي آيين‌هاي مذهبي كاربرد داشته‌است. بعد از اسلام،‌ تقويم شمسي كنار گذاشته شده و تقويم قمري جايگزين شد. ولي مردم به‌طور كاملا پنهاني آن را حفظ نموده و استفاده مي‌كردند تا اينكه حاكمان براي گرفتن ماليات از مردم متوجه شدند كه با اين تقويم نمي‌توان در تاريخ مشخص ماليات را دريافت كرد و به اين دليل دوباره براي احياء آن سعي كردند

دنياي امروز در حسرت تقويم هخامنشي مي‌باشد. دولت‌ها اكنون درصدد ايجاد تقويم جهاني با تعداد روزهاي يكسان براي هر فصل مثلا چهار تا 92روز مي‌باشند. صنعت و كارخانه‌ها براي برنامه‌ريزي خود نياز به تقويمي دارند كه بتوانند با آن براي روزهاي سالشان بدرستي برنامه‌ريزي نمايند. در تقويم هخامنشي با محاسبات امروزي فقط 035/0 ثانيه سال زياد بود و در زمان اشكانيان آن را اصلاح نموده و 075/0 ثانيه كم شد. و اين نشان از دقت در گاهشماري آن زمان دارد

اين بسيار عالي است. اتفاقا تقويم جلالي هم چنين بوده است يعني 12ماه سي‌روزه را مي‌گرفته‌اند و در پنج‌روز پنجه آيين نوروز را برگزار كرده و اول فروردين را اولين روز كاري سال نو قرار مي‌داده‌اند.