جمعه 29 آبان 1405-16:14
افزودن زبان مازندرانی به گوگل تِرَنسلِیت؛ اقدامی ضروری برای نجات یک میراث زبانی
بیایید برای زبان مازندرانی فقط سوگواری نکنیم؛ بلکه برای آینده آن برنامهریزی کنیم.

مازندنومه، دکتر محسن ذبیحی جامخانه:
مقدمه:
زبان مازندرانی فقط مجموعهای از واژهها و اصطلاحات محلی نیست؛ این زبان بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مردم مازندران است. زبانی که در طول قرنها، روایتگر زندگی مردم این سرزمین، فرهنگ بومی، ادبیات شفاهی، ضربالمثلها، ترانهها، آیینها و شیوه خاص نگاه آنان به جهان بوده است. ولی امروز، مانند بسیاری از زبانهای بومی جهان، زبان مازندرانی نیز با چالش هایی ازجمله انتقال بیننسلی و کاهش کاربرد در زندگی روزمره روبهرو است.
اگر نسلهای جدید فرصت یادگیری، خواندن، نوشتن و استفاده از این زبان را در محیطهای آموزشی و دیجیتال پیدا نکنند، بخش مهمی از این میراث فرهنگی ممکن است بهتدریج فراموش شود. در چنین شرایطی، فناوری میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای حفظ و احیای زبان مازندرانی تبدیل شود. یکی از ابزارهایی که ظرفیت قابلتوجهی برای این کار دارد، مترجم گوگل یا Google Translate است.
قرار گرفتن زبان مازندرانی در فهرست زبانهای گوگل ترنسلیت، صرفا اضافه شدن یک گزینه به یک پلتفرم نیست؛ بلکه میتواند زمینهای برای تولید محتوای دیجیتال، آموزش زبان، توسعه ابزارهای هوش مصنوعی، ترجمه متون و افزایش حضور زبان مازندرانی در فضای مجازی فراهم کند. بااینحال، تحقق این هدف به یک درخواست عمومی یا جمعآوری امضا محدود نمیشود. برای رسیدن به آن باید یک پروژه علمی، فنی و اجتماعی طراحی و اجرا شود.
چرا حضور زبان مازندرانی در گوگل ترنسلیت اهمیت دارد؟
گوگل ترنسلیت یکی از پرکاربردترین ابزارهای ترجمه در جهان است. حضور یک زبان در این پلتفرم میتواند دسترسی گویشوران آن زبان به محتوای جهانی را آسانتر کند و همچنین، امکان معرفی فرهنگ و ادبیات آن زبان به مردم سایر کشورها را فراهم آورد. قرار گرفتن زبان مازندرانی در این سامانه میتواند دستاوردهای متعددی داشته باشد، از جمله:
- تقویت حضور زبان مازندرانی در فضای مجازی: کاربران میتوانند متون، مطالب آموزشی، وبسایتها و محتوای فرهنگی را به مازندرانی ترجمه کنند.
- کمک به انتقال زبان به نسل جوان: نوجوانان و جوانان میتوانند با استفاده از ابزارهای دیجیتال، واژگان و ساختارهای زبان مادری خود را بهتر بیاموزند.
- حفظ ادبیات و فرهنگ شفاهی: ضربالمثلها، داستانها، اشعار، ترانهها و روایتهای محلی قابلیت ثبت، ترجمه و انتشار گستردهتری پیدا میکنند.
- معرفی فرهنگ مازندران به جهان: گردشگران، پژوهشگران و علاقهمندان فرهنگ ایران میتوانند راحتتر با زبان و ادبیات مازندرانی ارتباط برقرار کنند.
- ایجاد زمینه های لازم برای توسعه هوش مصنوعی: حضور مازندرانی در فناوریهای ترجمه میتواند زمینه را برای توسعه دستیارهای صوتی، ابزارهای تبدیل گفتار به نوشتار، آموزش زبان و سامانههای پردازش زبان طبیعی فراهم کند.
البته باید توجه داشت که گوگل ترنسلیت بهتنهایی نمیتواند یک زبان را احیا کند. احیای زبان در گرو استفاده واقعی از آن در خانواده، مدرسه، رسانه، ادبیات و زندگی اجتماعی است. فناوری زمانی اثربخش خواهد بود که به این کاربردها کمک کند.
آیا اضافه کردن یک زبان به گوگل ترنسلیت امکانپذیر است؟
پاسخ مثبت است. تجربه نشان میدهد که اضافه کردن زبانهایی با تعداد گویشوران کم نیز امکانپذیر است. برای نمونه، گوگل در ماه مه ۲۰۲۲، تعداد ۲۴ زبان جدید را به سرویس ترجمه خود اضافه کرد. در میان آنها زبانهایی مانند میزو[1]، گوارانی[2]، کچوا[3] و سانسکریت[4] وجود داشتند. برخی از این زبانها با جمعیت گویشوران نسبتا محدود نیز وارد این پلتفرم شدند. گوگل در آن زمان از فناوری Zero-Shot Machine Translation برای توسعه پشتیبانی از زبانهای جدید استفاده کرد؛ روشی که در آن مدل میتواند با تکیه بر دادههای تکزبانه، بدون برخورداری از مجموعه بزرگی از جملات ترجمهشده دوزبانه، قابلیت ترجمه را بیاموزد.
در ژوئن ۲۰۲۴ نیز گوگل از اضافه شدن چند ده زبان جدید به مترجم گوگل خبر داد. در میان این زبانها، زبانهایی با جوامع گویشوری کوچک و حتی زبانهایی با تعداد بسیار محدود گویشوران بومی، ولی دارای تلاشهای فعال برای احیا، دیده میشوند. گوگل در توضیحات خود به اهمیت همکاری با زبانشناسان و گویشوران بومی، تنوع گویشی و تفاوتهای شیوه نگارش زبانها اشاره کرده است. این اتفاقات یک پیام مهم برای زبان مازندرانی دارند. کمجمعیت بودن جامعه گویشوران یک زبان، لزوما مانع ورود آن زبان به پلتفرم گوگل ترنسلیت نیست. آنچه اهمیت دارد، فراهم کردن دادههای زبانی مناسب، کیفیت علمی، همکاری جامعه گویشوران و توجیه نیاز به پشتیبانی از آن زبان است.
زبان مازندرانی از نظر استانداردهای بینالمللی زبان چه وضعیتی دارد؟
یکی از نکات مهم در این مسیر، شناسایی رسمی و فنی زبان است. زبان مازندرانی در پایگاههای زبانشناسی بینالمللی با نام Mazanderani یا Mazandarani شناخته میشود و دارای کد اختصاصی mzn در استاندارد ISO 639-3 است. این موضوع یک امتیاز مهم محسوب میشود؛ زیرا نشان میدهد مازندرانی در نظام کدگذاری بینالمللی زبانها دارای شناسه مستقل است و برای معرفی آن به شرکتهای فناوری، نیازی به ساختن یک شناسه زبانی از صفر نداریم.
برای اضافه شدن زبان مازندرانی به گوگل ترنسلیت چه اقداماتی لازم است؟
در این قسمت باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد:
- درخواست از گوگل برای اضافه کردن زبان مازندرانی؛
- فراهم کردن زیرساخت علمی و فنی لازم برای اینکه گوگل بتواند چنین تصمیمی را عملی کند.
صرفا ارسال نامه، امضای یک کارزار اینترنتی یا ثبت درخواست در بخش بازخورد گوگل، تضمینی برای اضافه شدن یک زبان نیست. بررسی مستندات گوگل نشان میدهد که این شرکت در حال حاضر یک فرایند عمومی و رسمی با عنوان «درخواست اضافه کردن زبان جدید» منتشر نکرده است. در پاسخ یکی از کارشناسان داوطلب انجمن پشتیبانی گوگل در دسامبر ۲۰۲۴ نیز تصریح شده که فرایند رسمی مشخصی برای این درخواست وجود ندارد و کاربران میتوانند از طریق بخش بازخورد، پیشنهاد خود را همراه با معرفی زبان و منابع زبانی ارائه کنند. این پاسخ متعلق به کارشناس داوطلب است، نه بیانیه رسمی شرکت گوگل.
از سوی دیگر، باید به یک نکته مهم توجه کرد که گوگل در مارس ۲۰۲۴ قابلیت قدیمی Translate Contribute را غیرفعال کرد. بنابراین نباید برنامه احیای مازندرانی را بر مبنای آن سامانه قدیمی طراحی کنیم. در حال حاضر، کاربران همچنان میتوانند از طریق گزینه Feedback در نسخه وب و برنامههای موبایلی، درباره کیفیت ترجمهها بازخورد ارسال کنند؛ ولی این قابلیت با سامانه مشارکت و تولید ترجمه برای آموزش زبان جدید تفاوت دارد. با در نظر گرفتن این شرایط، اقدامات پیشنهادی را میتوان در هفت محور اصلی سازماندهی کرد.
1- تشکیل کارگروه ملی توسعه زبان مازندرانی در فضای دیجیتال
نخستین اقدام، تشکیل یک گروه تخصصی و اجرایی است که مسئولیت هدایت پروژه را بر عهده بگیرد. این کارگروه نباید صرفا یک گروه تبلیغاتی یا فرهنگی باشد؛ بلکه باید توانایی تولید دادههای زبانی و ارائه مستندات علمی به شرکتهای فناوری را داشته باشد. اعضای پیشنهادی این کارگروه می تواند شامل گروه های زیر باشد:
- استادان زبانشناسی و گویششناسی دانشگاههای مازندران؛
- متخصصان هوش مصنوعی و پردازش زبان طبیعی؛
- متخصصان ترجمه فارسی، انگلیسی و مازندرانی؛
- نویسندگان، شاعران و پژوهشگران ادبیات مازندرانی؛
- فعالان فرهنگی و رسانهای استان؛
- نمایندگان انجمنها و مؤسسات فرهنگی مازندران؛
2- تدوین شیوهنامه استاندارد نوشتاری زبان مازندرانی
یکی از چالشهای جدی زبان مازندرانی، تنوع گویشی و تفاوت در شیوه نوشتن واژههاست. ممکن است یک واژه در ساری، آمل، بابل، قائمشهر، نوشهر یا شرق و غرب مازندران با تلفظ یا صورت نوشتاری متفاوتی استفاده شود. این تنوع باید بهدرستی مدیریت شود. به همین دلیل لازم است کارگروه علمی، یک شیوهنامه نوشتاری تدوین کند که حداقل شامل موارد زیر باشد:
- تعیین خط پایه برای نوشتن زبان مازندرانی؛
- تعیین قواعد نوشتن صداها و واجهای خاص؛
- تعیین شکل نوشتاری واژههای پرکاربرد؛
- مشخص کردن تفاوتهای گویشی مناطق مختلف؛
- تعیین قواعد جدانویسی و پیوستهنویسی؛
- تعیین نحوه ثبت واژههای قرضی و اصطلاحات جدید.
نکته مهم این است که استانداردسازی نباید به حذف گویشهای محلی منجر شود. پیشنهاد مناسب این است که یک شیوه نوشتاری پایه انتخاب شود، اما برای هر واژه، صورتهای گویشی معتبر نیز در بانک اطلاعاتی نگهداری شوند.
3- ایجاد بانک جامع واژگان مازندرانی
یکی از مهمترین زیرساختها، ایجاد یک فرهنگ لغت دیجیتال و قابل استفاده برای توسعه پلتفرم است. این بانک باید صرفا شامل ترجمه واژههای مازندرانی به فارسی نباشد؛ بلکه اطلاعات زبانشناختی هر واژه را نیز در بر بگیرد. برای مثال، اطلاعات هر واژه میتواند شامل این موارد باشد:
|
فیلد اطلاعاتی |
توضیح |
|
واژه مازندرانی |
شکل اصلی واژه |
|
معادل فارسی |
ترجمه فارسی |
|
معادل انگلیسی |
ترجمه انگلیسی |
|
تلفظ |
آوانگاری یا فایل صوتی |
|
نوع کلمه |
اسم، فعل، صفت و غیره |
|
گویش منطقهای |
ساری، آمل، نور و غیره |
|
مثال کاربردی |
جمله واقعی به زبان مازندرانی |
|
صورتهای جایگزین |
شکلهای دیگر همان واژه |
|
منبع |
گویشور، کتاب یا پژوهش |
برای شروع میتوان یک بانک اولیه شامل ۱۰ تا ۲۰ هزار مدخل واژگانی تهیه کرد و سپس آن را توسعه داد. لازم به ذکر است این عدد یک هدف پیشنهادی برای پروژه است، نه شرط اعلامشده گوگل.
4- گردآوری یک مجموعه بزرگ از متون ترجمهشده مازندرانی
این بخش از مهمترین اقدامات فنی پروژه است. مدلهای ترجمه ماشینی برای یادگیری زبان، به نمونههای واقعی از کاربرد زبان نیاز دارند. هرچه دادههای متنی باکیفیتتر، متنوعتر و استانداردتر باشند، امکان آموزش و ارزیابی مدل بهتر خواهد بود. بنابراین باید یک پیکره زبانی[5] برای مازندرانی ایجاد شودد. این پیکره بهتر است از سه مجموعه تشکیل شود:
الف) مجموعه متون مازندرانی: شامل داستانها و روایتهای محلی؛ اشعار و ترانههای مازندرانی؛ ضربالمثلها؛ متون تاریخی و فرهنگی؛ متون آموزشی؛ مطالب رسانهای و مکالمات روزمره و گفتوگوهای طبیعی.
ب) مجموعه متون موازی فارسی ـ مازندرانی: در این مجموعه، هر جمله فارسی باید ترجمه دقیق و طبیعی مازندرانی خود را داشته باشد.
ج) مجموعه متون موازی انگلیسی ـ مازندرانی: این مجموعه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا میتواند برای ایجاد قابلیت ترجمه مستقیم بین انگلیسی و مازندرانی به کار رود.
برای روشن شدن موضوع، یک نمونه فرضی از دادههای مورد نیاز:
|
فارسی |
مازندرانی |
انگلیسی |
|
حال شما چطور است؟ |
صورت پیشنهادی مازندرانی |
How are you? |
|
امروز هوا خوب است. |
صورت پیشنهادی مازندرانی |
The weather is nice today. |
|
من به خانه میروم. |
صورت پیشنهادی مازندرانی |
I am going home. |
شایان ذکر است استفاده از کتابها، اشعار، وبسایتها و محتوای دیگران باید با رعایت حقوق مؤلف و مجوزهای لازم انجام شود. صرفا در دسترس بودن یک متن در اینترنت به معنای مجاز بودن استفاده از آن برای آموزش مدل هوش مصنوعی نیست.
5- ایجاد بانک صوتی زبان مازندرانی
مازندرانی فقط یک زبان نوشتاری نیست؛ بخش بزرگی از هویت آن در گفتار و تلفظهای محلی قرار دارد. به همین دلیل، پیشنهاد میشود در کنار بانک متنی، یک بانک صوتی نیز ایجاد شود. در این بانک میتوان صدای گویشوران بومی را در مناطق مختلف مازندران ثبت کرد. این محتوا می تواند شامل خواندن واژههای پرکاربرد؛ خواندن جملات روزمره؛ ضبط مکالمات طبیعی؛ ضبط داستانها و روایتهای محلی و ثبت تلفظهای مختلف یک واژه در مناطق گوناگون باشد. برای هر فایل صوتی باید مشخصات گویشور، منطقه جغرافیایی، سن تقریبی در صورت رضایت، نوع متن و مجوز استفاده ثبت شود. این مجموعه در آینده علاوه بر ترجمه ماشینی، برای توسعه فناوری تشخیص گفتار[6] و تبدیل گفتار به متن[7] نیز کاربرد خواهد داشت.
6- توسعه مدل آزمایشی ترجمه ماشینی زبان مازندرانی
یکی از هوشمندانهترین اقدامات این است که زبان مازندرانی پیش از درخواست نهایی از گوگل، یک نمونه آزمایشی از مترجم ماشینی مازندرانی تولید کند. به این ترتیب، بهجای اینکه صرفا از گوگل بخواهیم زبان مازندرانی را اضافه کند، میتوانیم نشان دهیم که زیرساخت علمی و فنی این کار در حال شکلگیری است. مراحل پیشنهادی این کار عبارتاند از: 1) جمعآوری متون فارسی، انگلیسی و مازندرانی؛ 2) پاکسازی و یکسانسازی دادهها؛ 3) تهیه مجموعه آموزشی و مجموعه مستقل ارزیابی؛ 4) انتخاب مدل ترجمه ماشینی مناسب؛ 5) آموزش یا تنظیم مدل با دادههای مازندرانی؛ 6) ارزیابی ترجمهها توسط متخصصان و گویشوران بومی؛ 7) اصلاح خطاهای معنایی، دستوری و گویشی؛ و 8) ارائه یک نسخه آزمایشی تحت وب. در این مرحله میتوان از مدلهای متنباز ترجمه ماشینی و فناوریهای جدید مدلهای زبانی استفاده کرد. البته مدل آزمایشی زبان مازندران جایگزین گوگل ترنسلیت نمی شود؛ بلکه یک نمونه اثبات مفهوم برای نشان دادن ظرفیت فنی زبان مازندرانی خواهد بود.
7- ارسال درخواست مستند به گوگل و جلب حمایت عمومی
پس از آماده شدن زیرساختهای اولیه، باید یک پرونده رسمی و مستند برای گوگل تهیه شود. این پرونده بهتر است شامل موارد زیر باشد:
- معرفی زبان مازندرانی و کد ISO آن؛
- معرفی تعداد و پراکندگی گویشوران بر اساس منابع معتبر؛
- توضیح اهمیت فرهنگی و ضرورت حمایت دیجیتال از زبان؛
- معرفی دانشگاهها و متخصصان مشارکتکننده؛
- ارائه شیوهنامه نوشتاری؛
- ارائه فرهنگ لغت دیجیتال؛
- معرفی پیکرههای متنی و صوتی آمادهشده؛
- ارائه نمونه ترجمههای آزمایششده؛
- معرفی مدل آزمایشی ترجمه ماشینی؛
- ارائه تعداد حامیان و درخواستهای عمومی.
در کنار این پرونده، باید از طریق بخش بازخورد گوگل، درخواست مشخصی برای پشتیبانی از زبان مازندرانی با کد mzn ثبت شود. همچنین میتوان از طریق انجمن پشتیبانی گوگل نیز موضوع را مطرح و پیگیری کرد:
نقش مسئولان و نهادهای مازندران در این پروژه چیست؟
چنین پروژهای نباید صرفا بر دوش علاقهمندان و فعالان فرهنگی قرار بگیرد. برای اجرای آن به حمایت نهادهای عمومی و دانشگاهی نیاز داریم. نهادهای زیر میتوانند نقش مؤثری در تحقق اهداف این پروژه داشته باشند:
- استانداری مازندران: حمایت و هماهنگی بین دستگاههای اجرایی و تشکیل کارگروه استانی.
- اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران: حمایت از تولید محتوا، ادبیات و آثار مکتوب مازندرانی.
- دانشگاههای استان: انجام مطالعات زبانشناختی، تدوین استانداردهای نگارش و توسعه فناوری ترجمه.
- شهرداریهای شهرهای مازندران: حمایت مالی و فرهنگی از پروژه و معرفی آن در سطح شهرها.
- صداوسیمای مرکز مازندران: تولید محتوای صوتی و تصویری و کمک به گردآوری نمونههای گفتاری.
- آموزشوپرورش: تشویق به تولید محتوای آموزشی و آشنایی نسل جدید با زبان مادری.
- شرکتهای فناوری و استارتاپها: توسعه بانکهای اطلاعاتی، ابزارهای ترجمه و فناوریهای پردازش زبان.
یک پیشنهادی اساسی: ایجاد پویش «زبان مازندرانی در گوگل ترنسلیت»
در کنار اقدامات علمی و دانشگاهی، لازم است یک حرکت عمومی در قالب پویش نیز شکل بگیرد. این پویش میتواند چند فعالیت مشخص داشته باشد:
- راهاندازی یک وبسایت رسمی برای معرفی پروژه و انتشار گزارش پیشرفت.
- ایجاد صفحهای برای ثبتنام داوطلبان مسلط به زبان مازندرانی.
- دعوت از استادان دانشگاه، نویسندگان، شاعران و هنرمندان برای حمایت از طرح.
- انتشار ویدئوهای کوتاه به زبان مازندرانی همراه با زیرنویس فارسی و انگلیسی.
- راهاندازی کمپین درخواست از گوگل در شبکههای اجتماعی.
- جمعآوری نامههای حمایتی از دانشگاهها، انجمنهای فرهنگی و شخصیتهای علمی و فرهنگی.
- انتشار عمومی آمار پیشرفت پروژه؛ مانند تعداد واژههای ثبتشده، تعداد جملات ترجمهشده و تعداد گویشوران مشارکتکننده.
چه موانعی ممکن است در این مسیر وجود داشته باشد؟
واقعبینانه باید پذیرفت که این پروژه با چالشهایی روبهرو خواهد بود که برخی از مهمترین آن عبارتند از:
|
راهکار پیشنهادی |
چالش |
|
تدوین استاندارد پایه همراه با ثبت گونههای منطقهای |
تنوع گویشهای مازندرانی |
|
تبدیل منابع معتبر مکتوب و تولید محتوای جدید |
کمبود متون دیجیتال |
|
همکاری با مترجمان و زبانشناسان |
کمبود ترجمههای انگلیسی |
|
تشکیل کمیته تخصصی زبانشناسی |
نبود استاندارد واحد نوشتاری |
|
ارزیابی انسانی و ایجاد مجموعه آزمون استاندارد |
خطاهای ترجمه ماشینی |
|
جذب حمایت استانداری، دانشگاهها و شهرداریها |
محدودیت منابع مالی |
|
تهیه پرونده مستند و استفاده از کانال رسمی بازخورد |
دشواری ارتباط با گوگل |
|
توسعه مستقل زیرساخت زبانی و ادامه پروژه حتی بدون پذیرش اولیه |
نبود تضمین برای پذیرش گوگل |
نکته ای مهم در اینجا وجود دارد و آن این است که حتی اگر گوگل زبان مازندرانی را بپذیرد، کیفیت ترجمه در روزهای نخست احتمالا با زبانهای پرمنبع قابل مقایسه نخواهد بود. بنابراین باید از ابتدا انتظارات واقعبینانه داشته باشیم و بهبود مستمر مدل را بخشی از پروژه بدانیم.
سخن پایانی؛ زبان مازندرانی را باید وارد آینده کرد
حفظ زبان مادری تنها به معنای صحبت کردن با آن در خانه و خانواده نیست. زبانها برای زنده ماندن باید در دنیای امروز نیز حضور داشته باشند؛ در اینترنت، تلفنهای همراه، شبکههای اجتماعی، موتورهای جستوجو، نرمافزارها و فناوریهای هوش مصنوعی. اگر امروز زبان مازندرانی در بسیاری از فناوریهای دیجیتال حضور ندارد، نباید این وضعیت را بهعنوان یک واقعیت تغییرناپذیر بپذیریم. استان زیبای مازندران دانشگاه دارد، استادان زبانشناسی دارد، متخصصان فناوری و هوش مصنوعی دارد، نویسندگان و شاعران توانمند دارد و مهمتر از همه، مردمی دارد که به زبان مادری خود علاقهمند هستند.
آنچه نیاز داریم، تبدیل این ظرفیتهای پراکنده به یک حرکت هماهنگ و هدفمند است. البته نباید فراموش کنیم که گوگل یک شرکت تجاری و فناوری است و اضافه کردن زبانهای جدید به سرویسهایش را بر اساس مجموعهای از ملاحظات فنی، کیفیت دادهها، امکانپذیری و اولویتهای محصول انجام میدهد. بنابراین نمیتوان انتظار داشت صرفا با یک درخواست یا کارزار، زبان مازندرانی به این پلتفرم اضافه شود. ولی میتوانیم کاری کنیم که وقتی درخواست خود را مطرح میکنیم، پشت آن یک بانک اطلاعاتی غنی، یک گروه علمی متخصص، یک مدل ترجمه آزمایششده و یک جامعه مطالبهگر قرار داشته باشد.
پس بیایید برای زبان مازندرانی فقط سوگواری نکنیم؛ بلکه برای آینده آن برنامهریزی کنیم. شاید روزی برسد که یک کودک در تهران، یک پژوهشگر در آلمان، یک گردشگر در ژاپن یا یک دانشجوی زبانشناسی در آمریکا بتواند با چند کلیک، واژهها و جملههای مازندرانی را به زبان خود ترجمه کند و با فرهنگ مردم این سرزمین آشنا شود. آن روز، مازندرانی فقط زبان خاطرات پدربزرگها و مادربزرگها نخواهد بود؛ بلکه زبانی حاضر و زنده در دنیای فناوری و ارتباطات جهانی خواهد بود. حفظ زبان مازندرانی مسئولیت همه ماست؛ ولی ساختن آینده دیجیتال آن، نیازمند یک اقدام جمعی و سازمانیافته است.
