تعداد بازدید: 5524

توصیه به دیگران 47

يکشنبه 19 آبان 1392-19:27

تحلیل فراپدیده ی محرم بر بنیاد نظریه ی آشوب

بر پایه‌ی نظریه آشوب واقعه‌ی محرم سال شصت و یک که در مقیاسی خُرد ، در یک نقطه‌ی زمین و زمان خاصی روی داده ، جوهره ی پدیده ی است که دامنه ی نیروزا و عقل افکن آن امروزه ، عالمگیر شده است/ واقعه‌ی کربلا، هنجارهای عقلی و نظام های علمی و نگرش ریاضی گونه را پسِ پشت نهاده است.


مازندنومه؛ دکتر فریدون اکبری شلدره، عضو هیت علمی سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی: روز دهم محرم سال شصت و یکم هجری قمری در تاریخ بشر ،نامی خاص شد و امروزه «عاشورا» نماد و نمودی از آن روز و پیامدهای هزاره ی آن است.

 « نظریه‌ی آشوب » اما ،نظریه ای نوپدید است که تقریبا از نیمه ی قرن نوزدهم میلادی در علم ریاضی، هواشناسی، فیزیک، جامعه شناسی و ... از آن سخن گفته اند. ما در این نوشته می خواهیم پیوندی میان این دو بزنیم.

 محرم ،ماه پیدایی بی رنگی از دل هزار رنگ است. هر رنگ و آهنگی در این ماه با رنگ محرم و با آهنگ نینوا همنوا می شود.

 از این دید می توان گفت: محرم نمودی از وحدت درکثرت است. این وحدتی که خلق جهان را گرفتار و سودایی خویش ساخت ؛ به ظاهر یک رویداد تاریخی کوچک است که وقوع آن در یک روز بوده است.

از دید گزارشگران تاریخی شاید رخداد ساده ای باشد؛ ولی راست آن است که پیچیدگی خردآشوبی در آن است که با هیچ عقل علمی و ریاضی وار گشوده نمی شود.

موجی که از سال 61 هجری قمری در اقیانوس روان انسان های آزادی خواه و رهایی جو و خداخو پدیدارگشت؛ خیزابه های آن هر سال بلندتر و زمینکن‌تر و شگفت آور گردید و اینک این چنین دراز آهنگ و آشوبناک و خردبرانداز و دلگداز به ما رسیده است.

 نه این که چیزی از آن تب ناکی و تپندگی سهم انگیز موج های مردانگیز آن کاسته نشد بلکه ققنوس وار زایشی نو و پدیداری شگفت تر دارد.

 برپایه ی آن چه نوشته آمد ؛ محرم را باید فراواقعه ای بدانیم با ویژگی های زیر:

- پیچیدگی ،یعنی درک آن ساده نیست. هزارتوی ساده نماست ؛ پیچش هایی دارد که عقول عقلا را به دریافت آن راهی نیست.

 - بصیرت افزا ، یعنی بازخوانی و تکرار این فراپدیده ، زنگار عادت و غبار تاریخی را از برابر چشمان ، کنار می زند و همچون یک عامل فیزیکی ، توان افزایی و نیروزایی دارد .

 - وحدت در کثرت ، یعنی فراواقعه ای است که نمود جهانی دارد.گویی تاریخ بشر در سرزمین کربلا متوقف شده است . خونی که در صحرای طف ، بر زمین ریخته شد ، خون سیاووشانی است که امروزه در رگ های و رگه های آزادیخواهان در خروش است.

 - زایندگی و ققنوس وارگی ، یعنی نه تنها گذر زمان ، نتوانسته از فروغ آن بکاهد بلکه هرسال بر فرّ و شکوه آن در درازنای تاریخ افزوده شده است و هر بار زایشی نو داشته است . «إنّ لِقَتلِ الحسین ،حَرارة فی قُلوبِ المومنین ، لاتَبرَد أبَدآ » .

- بی نظمی به سامان ، یعنی در ایام محرم ، جوامع بشری در سراسر عالم دستخوش تب ناکی و هیجان و تلاطم می شوند.

به بیان دیگر ،اقیانوس آرام انسانی در محرم ،دچار خیزابه ها و خروش از درون می شود.این پریشانی و بی سامانی آشوبناک خود سرمشق همه ی نظام هاست ؛ این جاست که کثرت در وحدت آشکار می شود.

 « باز این چه شورش است که در خلق عالم است / باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

 این صبح تیره باز دمید از کجا کزو / کار جهان و خلق جهان جمله درهم است

گویا طلوع می‌کند از مغرب آفتاب / که آشوب در تمامی ذرات عالم است ». (محتشم کاشانی)

 نظریه ی آشوب ( chaos theory)

 این نظریه ی که بنیاد نگرش خطی و یک سویه ی نیوتنی را دچار تکانه و تب لزره ساخته است ؛ بر این باور است که عالم بر سامانی پیچیده و آشوبناک (chaotic) استوار است و در این فضای پرتلاطم جهان که هیچ برگی بی فرمان حق فرونمی ریزد ؛ هر رخدادی دامنه ی تاثیر و طول موج نابسته و فراخ دامنی دارد .

در این گستره ی فراخ و به ظاهر پاشان و پریشان ، همه چیز با هم در پیوسته اند و این بی نظمی برون ، بیانگر نظم درونی و حکمت و تدبیر آفریدگار است؛ بدان سان که اگر پروانه ای در این سوی عالم پری بگشاید، در سوی دیگر شاید تکانه ای پدیدار شد.

 ادوارد لورنز، دانشمند هواشناسی، سال‌ها پیش جمله ی مشهور خود را که بعدها به " اثر پروانه" (Butterfly Effect) مشهور شد، چنین عنوان کرده است: " در یک سیستم دینامیکی مانند اتمسفر زمین، آشفتگی بسیار کوچک ناشی از به هم خوردن بال‌های یک پروانه، می تواند منجر به توفان‌هایی در مقیاس یک قاره بشود".

در بسیاری از وقایع جامعه شناختی و سیاسی نیز می توان به جای پی‌جویی عوامل بسیار پیچیده و نادیده گرفتن عوامل به ظاهر ساده، با جدی گرفتن عوامل به ظاهر بی ارزش به تحلیل صحیحی نسبت به آن واقعه رسید.

اثر پروانه ای نام پدیده ای است که به دلیل حساسیت نظام ( سیستم ) های آشوب ناک به شرایط اولیه ایجاد می شود.

 این پدیده به این اشاره می کند که تغییری کوچک در یک مجموعه ی آشوبناک چون جو سیاره ی زمین (مثلاً بال زدن پروانه) می‌تواند باعث تغییرات شدید (وقوع توفان در کشوری دیگر) در آینده شود.

اندیشه ی این که پروانه ای می تواند باعث تغییری و آشوبی شود؛ نخستین بار در ۱۹۵۲ در داستان کوتاهی به نام «آوای تندر» اثر ری بردبری، مطرح شد.

 عبارت«اثر پروانه ای» هم در ۱۹۶۱ در پی مقاله ای از ادوارد لورنس به وجود آمد. وی در مقاله ای با اين عنوان، ارائه داد که« آيا بال زدن پروانه ای در برزيل می تواند باعث ايجاد تندباد در تکزاس شود؟»

 انگاره ی اصلی و کلیدی نظریه ی آشوب این است که در هر بی نظمی ، نظمی نهفته است. به این معنا که نباید نظم را تنها در یک مقیاس جستجو کرد.

 پدیده ای که در مقیاس محلی، کاملا تصادفی و غیرقابل پیش بینی به نظر می رسد؛ چه بسا در مقیاس بزرگ‌تر، کاملا پایدار و قابل پیش بینی باشد.

 در حقیقت، نظریه ی آشوب ، سلطه ی رویکرد نیوتنی را که بیش از سه قرن بر ساختار معرفت شناختی دانش ، سایه افکنده بود ؛ شکست.

این نظریه به جای اینکه تحلیل سیستم ها را به ماشین وارگی تقلیل دهد ؛ آنها را به مثابه موجوداتی زنده ، پویا و فعال تحلیل می کند و شرایط و الزامات زنده بودن را در روابط میان عناصر و اعضای مجموعه های مختلف در نظر می گیرد.

بنابراین، بر طبق اصول نظریه ی آشوب ، جهان از مجموعه ای از عناصر و اجزا تشکیل شده است که قواعد بی نظمی بر آن حاکم است و این عناصر به طور خلاقانه‌ای ظرفیت و قدرت « خودراهبری»و « خود مانایی» دارند.

 در چنین شرایطی ، روابط و مناسبات میان متغیرهای موجود، غیر قابل پیش بینی و کنترل اند. این نظریه ، نافی قوانین و قواعد جبری و طبیعی حاکم برطبیعت نیست ، بلکه در صدد تبیین این نکته است که در سیستم های طبیعی و اجتماعی «بی نظمی، منجر به نظم» و « نظم ،منجر به بی نظمی» می شود.( خورسندی طاسکوه، 1387، ص163و164).

بر پایه‌ی این نظریه ، واقعه‌ی محرم سال شصت و یک که در مقیاسی خُرد ، در یک نقطه‌ی زمین و زمان خاصی روی داده ، جوهره ی پدیده ی است که دامنه ی نیروزا و عقل افکن آن امروزه ، عالمگیر شده است.

یعنی آن موجی که در آن نقطه ی تاریخی و مکانی در اقیانوس ذهن و روان انسانیت افکنده شده است، امتداد طول موج آن، امواج و توفان هایی سهمگین برانگیخته که پس از هزاره ای ، عالم را فراگرفته است ( کلّ یومِ عاشورا ،کلّ ارضِ کربلا ).

 واقعه‌ی کربلا، هنجارهای عقلی و نظام های علمی و نگرش ریاضی گونه را پسِ پشت نهاده است و شگفت هم همین است که این همه غوغا و توفان های محرمی ، خود نمونه‌ای روشن از نظم و همدلی و یکپارچگی است و پهنه‌ی بی رنگی هاست.

 آشوبی در ذرات عالم است که خبر از درد مشترک دارد . « دوست دارد یار ، این آشفتگی » . 

ایمیل نویسنده:  (adabestanakbari@yahoo.com)


  • سه شنبه 5 آذر 1392-0:0

    اين مردي خله گت گتي گپ زنده ،چه خبره؟!

    • امیری - از رسکت پاسخ به این دیدگاه 1 0
      شنبه 25 آبان 1392-0:0

      درود بر دکتر اکبری شلدره و مازندنومه به خاطر نگاه نو در این مطلب .

      خدایارتان .به امید انتشار بیشتر این دست مطالب.

      • گرائيلي - بابلپاسخ به این دیدگاه 0 0
        شنبه 25 آبان 1392-0:0

        سلام عزاداري قبول .با تشكر از مازندنومه .نوشته ي مفيد و تازه اي بود.

        • احسان مهدیانپاسخ به این دیدگاه 3 0
          دوشنبه 20 آبان 1392-0:0

          سلام بر استاد اکبری بزرگوار - یکی از مطالب زیبا و پر تحرک که تاکنون خواندم همین است که حضرتعالی امروز منتشر نمودید ( البته مدتی پیش در جایی خوانده بودم و aminanvarzadeh آن را بدون ذکر نام حضرتعالی منتشر کرده بود) تا همین امروز مشغول پیگیری ارجاعات آن بودم و امروز هم سعادت داشتم مجددا در مازند نومه هم بخوانم . یک بحث مفصل که دامنه و گستره ای به پهنای جهان دارد . صرف نظر از ارتباط قیام و انقلاب عاشورا و تاثیر آن به جنبش های آزادیبخش جهان که به لحاظ مفهومی قدرتمند و تاثیر گذار است تغییر کارکرد "پروانه ای" است . حرکت پروانه ای در میان ما عوام الناس خیلی سانتی مانتال و .... نمود یافته است و این نوشتار می تواند کلا بر این فرهنگ تاثیر بگذارد که از این پس در استفاده از بعضی اصطلاحات با احتیاط بیشتری وارد شویم . قلمتان همیشه نویسا .

          • خانجاني غرب مازندرانپاسخ به این دیدگاه 3 0
            دوشنبه 20 آبان 1392-0:0

            سلام و عزاداري ها قبول!

            ديدگاه تلفيقي جالب را ارائه دادند از اين دست مطالب نو بايد بيشتر منتشركنيد .نياز ما اين قبيل حرف هاي تازه است كه متاسفانه خيلي هم كم است.همه اش حرفهاي تكراري .كمي به تغيير نگاه نياز داريم. با سپاس از شما و نويسنده ي محترم.

            • دائم به تحصیلپاسخ به این دیدگاه 1 0
              يکشنبه 19 آبان 1392-0:0

              با سلام

              مطلب جالبی بود .


              ©2013 APG.ir